Kupować czy kupywać – jak jest poprawnie?

Jedyną poprawną formą jest kupować, a kupywać to błąd, który nie występuje w normie języka ogólnego. Taka pomyłka rodzi się często przez analogię do czasowników z cząstką -yw-, a bywa też spotykana w gwarach, głównie na Mazowszu. Poniżej wyjaśniamy, jak zapamiętać poprawny zapis i odmianę.

Dlaczego forma kupywać jest błędna?

W normatywnych opracowaniach, między innymi w Wielkim słowniku poprawnej polszczyzny PWN pod redakcją A. Markowskiego, nie ma miejsca dla tego wariantu. Bezokolicznik kupować to czasownik niedokonany, który odpowiada dokonanemu kupić. Oznacza przede wszystkim nabywanie czegoś za określoną sumę pieniędzy, ale także pozyskiwanie zawodnika z innego klubu czy – potocznie – akceptację czegoś albo danie się oszukać.

Niepoprawność dotyczy również form fleksyjnych czasu przeszłego. Mówimy i piszemy: kupowałem, kupowałam, kupowałeś, kupowałaś, kupowało, kupowaliśmy, kupowałyśmy, kupowaliście, kupowali, kupowały. Wersje typu kupywali albo kupywaliśmy są zwykłym błędem.

Skąd bierze się błąd kupywać?

Przyczyną pomyłki jest nietypowa budowa omawianego czasownika. W wielu parach czasowników dokonanych i niedokonanych dochodzi do wymiany przyrostka -ić na -ywać, co podpowiada błędną formę.

Analogia do czasowników z cząstką -yw-

Od kupić tworzy się poprawnie bezokolicznik z przyrostkiem -ow-, a nie kupywać. Natomiast od zakupić – zakupywać, od przekupić – przekupywać, od dokupić – dokupywać, od skupić – skupywać, od odkupić – odkupywać, od podkupić – podkupywać, od rozkupić – rozkupywać, a od obkupić się – obkupywać się. Właśnie ta regularność sprawia, że część osób przez skojarzenie tworzy błędny wariant. Tymczasem omawiany czasownik łączy się wyłącznie z cząstką -ować i trzeba to po prostu zapamiętać.

Wpływ gwar i języka potocznego

Ten niepoprawny wariant ma też oparcie w gwarach, głównie na Mazowszu, a w niektórych regionach bywa wiązany z dialektem częstochowskim. Nie zmienia to jednak faktu, że w normie ogólnej pozostaje on błędem. Czasem użytkownikom kojarzy się również z rzeczownikiem kupa, co dodatkowo psuje odbiór wypowiedzi.

Zasada znana od lat brzmi: kupić – kupować, ale zakupić – zakupywać, odkupić – odkupywać, wykupić – wykupywać. Stanisław Szober przestrzegał przed tworzeniem błędnej formy już w Słowniku poprawnej polszczyzny z 1938 roku.

Jak poprawnie odmieniać czasownik kupować?

Poprawna odmiana obejmuje zarówno bezokolicznik, jak i formy czasu przeszłego oraz trybu przypuszczającego. Najlepiej oprzeć się na wzorcu z przyrostkiem -ow-.

Odmiana w czasie przeszłym

W czasie przeszłym poprawne są następujące formy:

Warto pamiętać, że dokonany odpowiednik kupić ma własny zestaw: kupiłem, kupiłeś, kupił, kupiliśmy, kupiliście, kupili.

Tryb przypuszczający

W trybie przypuszczającym zachowujemy ten sam rdzeń: kupowałbym, kupowałabym, kupowałbyś, kupowałabyś, kupowalibyśmy, kupowałybyśmy. Formy z kupywałbym są niepoprawne i zdradzają błąd już na pierwszy rzut oka.

Co z czasownikami pokrewnymi?

Wokół omawianego bezokolicznika istnieje spora grupa wyrazów, które często sprawiają kłopot. Część z nich ma poprawne formy z cząstką -yw-, a część doczekała się obocznych wariantów z -ow-.

Poprawne formy z cząstką -yw-

Od przedrostkowych czasowników dokonanych regularnie tworzy się formy niedokonane z -yw-. Dzięki temu pozostają one odrębne od głównego czasownika, ale bywają mylące. Do najczęściej używanych należą:

• zakupywać,
• wykupywać,
• odkupywać,
• dokupywać,
• skupywać,
• przekupywać,
• rozkupywać,
• obkupywać się,
• podkupywać.

Od tych czasowników można też tworzyć formacje rzeczownikowe, na przykład zakupywanie, wykupywanie, odkupywanie czy przekupywanie.

Oboczne formy z cząstką -ow-

Pod wpływem częstego użycia właściwego bezokolicznika w polszczyźnie pojawiły się dublety zakończone na -ować. Już Słownik poprawnej polszczyzny PWN pod redakcją Witolda Doroszewskiego z 1973 roku dopuszczał oboczne formy dokupywać albo dokupować oraz skupywać albo skupować. Dziś takie warianty traktuje się jako potoczne.

Do potocznych odpowiedników form z -yw- zalicza się też odkupować, wykupować, zakupować, rozkupować, obkupować się i podkupować. W starannej polszczyźnie lepiej jednak wybierać zakupywać, wykupywać, odkupywać, dokupywać, skupywać, rozkupywać, obkupywać się i podkupywać.

Okupywać czy okupować?

Te dwa podobne czasowniki mają różne znaczenia. Forma okupywać łączy się z okupić, czyli przypłacić coś czymś albo osiągnąć coś znacznym kosztem. Natomiast okupować pochodzi od rzeczownika okupacja i oznacza bezprawne zajmowanie jakiegoś miejsca.

Jakie błędy pojawiają się obok kupywać?

Omawiany błąd nie jest jedynym przykładem formy, która narusza normę wzorcową. W codziennych wypowiedziach pojawiają się również inne zniekształcenia, których lepiej unikać:

• wziąść zamiast wziąć,
• poszłem zamiast poszedłem,
• swetr zamiast sweter,
• szedli zamiast szli,
• waszy zamiast wasz,
• naszy zamiast nasz,
• dobrzejszy zamiast lepszy,
• źlejszy zamiast gorszy,
• wzięłem lub wziełem zamiast wziąłem,
• wogle zamiast w ogóle,
• doszłem zamiast doszedłem.

W razie wątpliwości warto sięgać do słownika poprawnej polszczyzny, bo wiele z tych form bywa mylnie powielanych w mowie potocznej.